Pocz±tki nowo¿migrodzkiej parafii nale¿y wi±zaæ z pierwszymi wzmiankami m.in. Andrzeja de Vercilis – kanonika wroc³awskiego, który po soborze w latach 1311-1312 zbiera³ na tych ziemiach fundusze na wyprawê krzy¿ow± oraz ze wzmiankami papie¿a Jana XXII (1321 r.) i Jana D³ugosza (1326 r.) pisz±cego ju¿ o ko¶ciele w Nowym ¯migrodzie. St±d wed³ug ks. W. Sarny parafia musia³a ju¿ istnieæ w 1326 r. (W. Hap przesuwa tê datê o 5 lat wstecz i podaje rok 1321). Argumentem koronnym wydaje siê byæ wymienione przy dacie imiê proboszcza z Nowego ¯migrodu Bertolda (brak jeszcze w tym okresie nazwisk). Pierwszy ko¶ció³ mia³ drewnian± konstrukcjê i wype³nienia, zasadzon± na kamiennej podmurówce a pó¼niej fundamencie.
    Kilkakrotne po¿ary jak i obowi±zuj±cy wówczas w architekturze styl gotycki sta³y siê prawdopodobnie przyczynami zmiany budulca z drewna na bardziej ogniotrwa³y materia³. Kiedy jednak w 1694 r. po po¿arze pozosta³y tylko nagie mury, a w 1843 r. z po¿ogi ocala³a tylko kaplica Matki Bo¿ej Bolesnej wierni odbudowali ko¶ció³, ale ju¿ w obowi±zuj±cych wówczas kanonach stylu barokowego i pó¼nobarokowego. W takiej postaci 1857 r. 28 czerwca zosta³ konsekrowany przez biskupa Franciszka Ksawerego Wierzchlejskiego (zapiski z Ksiêgi Pami±tkowej parafii z lat 1941-1989). Zatem ko¶ció³, który dotrwa³ do 1941 r. pochodzi³ z rekonstrukcji z 1857 r., a dzwonnica trawiona przez ogieñ w 1846 r i 1882 przetrwa³a do czasów okupacji w stanie niezmienionym od 1883 roku. Sam ko¶ció³ odmalowano w 1888 r., a ca³kowicie wyrestaurowano i pokryto blach± w 1897 r.
        Od tamtej pory choæ poddawany ciê¿kiej próbie czasów i burzy niebezpiecznych zdarzeñ – I i II wojna ¶wiatowa – jego gotycki kszta³t zewnêtrzny i barokowy wygl±d wnêtrza urozmaicony drobnymi pere³kami gotyku i nalecia³o¶ciami cywilizacyjnymi ostatnich lat nie zmieni³ siê zbytnio, podobnie jak i jego umiejscowienie.
         Najpiêkniejszy widok na ko¶ció³ rozci±ga siê od strony zachodniej, z brzegów p³yn±cej u podnó¿a skarpy rzeki Wis³oki. Od jesieni do wczesnej wiosny poprzez nagie konary drzew mo¿na dostrzec na szczycie obronnego wzniesienia solidny mur z betonow± podpor±

postawiony z inicjatywy ks. M. Szumy na miejscu dawnego, wykonanego z kamienia ³upkowego (s³endy rzecznej) krusz±cego  siê i osuwaj±cego w dó³. Ponad nim wznosz± siê jasne mury jednonawowej, niesklepionej ¶wi±tyni i dzwonnicy podniesionej o jedn± kondygnacjê w górê dla wyró¿nienia tego miejsca ¶wiêtego z szeregu XX, XIX a nawet XVIII wiecznych kamieniczek. Z dala wiêc b³yszcz± pokryte ocynkowan± blach± strzeliste kszta³ty dachów. 

    Od strony wschodniej teren ko¶cio³a odgrodzony jest od zabytkowej uliczki i kamienicy równie¿ murem, ale starym z kamienia ³upkowego. W wewnêtrznej stronie muru wykonane s± swego rodzaju nisze, zag³êbienia. W ¶rodkowym umieszczona jest figura

Matki Bo¿ej. Na przeciw niej, po zewnêtrznej stronie ko¶cio³a, usytuowano drewnian±, naturalnej wielko¶ci figurê
Pana Jezusa  modl±cego siê w Ogrojcu, wyci±gaj±cego d³oñ po Bo¿y kielich podtrzymywany przez anio³a (rze¼ba równie¿ drewniana umocowana na ¿elaznym drucie). W latach trzydziestych XX wieku Ogrojec  wymalowa³ pan Lisowski - malarz z Sanoka, a w 1953 r.w³a¶nie to miejsce  zosta³o sprofanowane przez nieznanego sprawcê: str±cenie figury z coko³u. Pod wp³ywem si³y uderzenia od³ama³y siê rêka i palce.

Figura jeszcze w tym samym roku oddana do naprawy powróci³a na dawne miejsce, tym razem ju¿ solidnie zabezpieczona. 
     W obej¶ciu ko¶cio³a uwagê patrz±cego  przykuwaj± od strony zachodniej dwa potê¿ne drzewa oznakowane jako pomniki przyrody. Z pomiêdzy wspomnianych tu drzew wzrok biegnie ku zachodz±cemu s³oñcu i zatrzymuje siê na górze nosz±cej nazwê „Trzech Krzy¿y” z racji postawionych tam w³a¶nie trzech krzy¿y upamiêtniaj±cych prawdopodobnie wydarzenia z okresu konfederacji barskiej. Mniej imponuj±cy widok rozci±ga siê od strony po³udniowej (¶ciana – mur s±siedniej kamienicy), a w czasach ¶redniowiecza równie¿ od kierunku pó³nocnego – mur odgradzaj±cy ko¶ció³ od zamku. Dzisiaj po tamtym murze nie ma ¶ladu, oprócz tego, ¿e ko¶ció³ nie posiada od omawianej strony okien (uwaga M. ¦wierza „¯migrodczyzna i okolice”). Gdy za¶ przyjrzymy siê witra¿om zdobi±cym okna wykoñczone ostrymi ³ukami, to id±c od prezbiterium zobaczymy zrekonstruowanych po wojnie w latach 1949/1950 sze¶æ

witra¿y: ¶w. Jana Ewangelisty - fundacji Jana Mroczki; ¶w. Stanis³awa biskupa - fundacji Stanis³awa Piwiñskiego; Matki Bo¿ej - fundacji inwalidów wojennych. Za¶ w nawie kolejno witra¿ z wizerunkiem ¶w. Leona papie¿a - fundacji Leona Karciñskiego, nastêpnie Matki Bo¿ej Czêstochowskiej - fundacji mieszczañstwa ¯migrodu i na koniec ¶w. Cecylii - fundacji mieszczañstwa ¯migrodu z Ameryki. Natomiast okno w kaplicy Matki Bo¿ej Bolesnej ozdobiono nowym witra¿em ufundowanym przez Gminê Chrze¶cijañsk± Nowego ¯migrodu   . W witra¿u emblematy papieskie z napisem,  rok 1950 i herb Nowego ¯migrodu z

pieczêci±: Sigillum Civitatis Smigrod. W o³tarzu kaplicy obraz olejny na p³ótnie „uwa¿any za wielk± staro¿ytno¶æ” wmontowany obecnie w nowsz± nastawê o³tarzow± o charakterze gotyckiego tryptyku z dwoma ruchomymi skrzyd³ami. W jego czê¶ci centralnej widnieje obraz olejny przedstawiaj±cy oblicze Matki Bo¿ej Bolesnej z Panem Jezusem z na³o¿on± metalow± sukienk± w wyt³aczane ornamenty ro¶linne .

Na skrzyd³ach bocznych: po lewo wizerunek ¶w. Barbary, a po  prawej stronie ksi±¿ê Kazimierz z insygniami królewskimi - u do³u herby Polski i Litwy. Obraz podlega³ dwukrotnej konserwacji wykonanej raz w 1971 r. przez mgr Zygmunta Stopyrê z Rzeszowa, a drugim razem (w czasie proboszczowania  ks. Micha³a Szumy) przez mgr Gra¿ynê Guzik z Krakowa. Pod mosiê¿n± sukni± zachowa³y siê jedynie fragmenty oryginalnej kompozycji w postaci wyciêtych ze starszego obrazu karnacji i naklejonych na nowe podobrazie.

        Wychodz±c z kaplicy mijamy po prawej stronie tablicê pami±tkow± zawieszon± w trzydziest± pi±t± rocznicê ¶mierci 
ks. W³adys³awa Findysza oraz po lewej stronie dwupoziomowy boczny o³tarz o dwóch zasuwach,







  po¶wiêcony czci Matki Boskiej Ró¿añcowej (druga zasuwa przedstawia obraz Matki Bo¿ej Skaplerznej). W górnej kondygnacji podtrzymywanej przez poz³acane kolumny w porz±dku rzymskim kompozytowym, stykaj±cej siê ze stropem za po¶rednictwem z³oconego s³oñca otoczonego promieniami z symbolem Opatrzno¶ci Bo¿ej umiejscowiono olejny obraz Zwiastowania N.M.P. Po bokach o³tarza drewniane figury ¶w. ¶w. Jakuba i Filipa aposto³ów. O³tarzem tym wykonanym po po¿arze przez Józefa Urbanowicza na prze³omie XVIII i XIX w. opiekowa³ siê cech wielki.
        Po przeciwnej stronie mo¿na zatrzymaæ siê przed równie¿ dwuzasuwowym o³tarzem wykonanym przez organistê z Ja¶lisk Ptaszyka -  po¶wiêconym ¶w. Annie i ¶w. Janowi z Dukli – znajduj± siê tu jego relikwie. W górnej czê¶ci o³tarza mo¿na zobaczyæ obraz ¶w. Jana z Dukli, a poni¿ej najczê¶ciej obraz ¶w. Józefa – cie¶li z dzieci±tkiem Jezus. Najczê¶ciej, bo obraz ¶w. Anny  Samotrzeæ - patronki tego o³tarza zwykle ukryty jest pod wspomnianym wizerunkiem ¶w. Józefa, choæ w pierwotnym zamierzeniu obraz ten mia³ byæ spuszczany tylko na uroczysto¶ci zwi±zane z postaci± ¦wiêtego. Dzisiaj, dla wiêkszo¶ci parafian to o³tarz ¶w. Józefa, o czym mo¿na przekonaæ siê w czasie rozmów z nimi na temat wnêtrza ko¶cio³a, podczas których zapewne spotkamy siê z okre¶leniem: "pod ¶w. Józefem" ... Barokowego charakteru nadaj± mu kolumienki w stylu kompozytowym i stoj±ce po bokach  o³tarza w dynamicznym ujêciu postacie biskupów Stanis³awa i Wojciecha. Na prostok±tnym antepedium wzrok przykuwa zastosowana symbolika wiary, nadziei i mi³o¶ci: krzy¿, kotwica, serce.
         Kieruj±c siê w stronê g³ównego o³tarza, po stronie zakrystii znajdowa³ siê do roku 1969 przeniesiony ze zniesionego w czasach austriackich, dok³adnie 23 kwietnia 1788 r. ko¶cio³a oo. Dominikanów w Nowym ¯migrodzie, o³tarz po¶wiêcony czci ¶w. Wincentego z Ferrary z p³askorze¼b± Serca Pana Jezusa w ¶rodku  drewnianego antepedium i statu± gipsow± Serca Pana Jezusa stoj±c± na podwy¿szeniu. Opiekê sprawowa³ nad nim cech krawiecki.
        Równolegle do wspomnianego o³tarza sta³ o³tarz ¶w. Barbary, a w nim  drewniana figurka Matki Bo¿ej, dzisiaj  ta sama postaæ Maryi spogl±da na wiernych niemal¿e z  dawnego miejsca (z coko³u przymocowanego w po³owie wysoko¶ci bocznej ¶ciany) i ¶w. Antoniego Paderewskiego – obraz równie¿ z by³ego ko¶cio³a dominikañskiego. Niestety w czasie wielkich porz±dków w ko¶ciele 1969 r. (malowanie, instalacja elektryczna, grzewcza, nag³o¶nienie) o³tarz ten podzieli³ los poprzedniego – demonta¿ i usuniêcie go z ko¶cio³a. Dzisiaj na tym miejscu od 1971 r. stoi 10 ³awek dêbowych wg projektu Stanis³awa Urbana oraz dwie ³awy przymocowane po obu stronach wzd³u¿

¶cian. Ponadto wraz z usuniêciem o³tarzy, usuniêto te¿ i podarowano do ko¶cio³a w Myscowej dwie stalle.
 Je¶li zwrócimy wzrok na o³tarz g³ówny, który jest dzie³em stolarza Józefa Urbanowicza, w jego centrum ujrzymy na tle obrazu przedstawiaj±cego kontury Jerozolimy Chrystusa Ukrzy¿owanego. Figura ta wyratowana z ognia pochodzi sprzed po¿aru w 1843 roku. Nad nim  znajduje siê obraz Pana Jezusa przy s³upie biczowania . Po obu stronach o³tarza figury ¶w.¶w.  Piotra i Paw³a. U podstawy nastawy o³tarzowej po¶rodku tabernakulum wzmocnione w 1964 r. ogniotrwa³ym wk³adem zabezpieczaj±cym Naj¶wiêtszy Sakrament od profanacji i ognia. W 1969 r. dokonano modernizacji ca³ego o³tarza: podwy¿szono tabernakulum, cofniêto antepedium, zamontowano na ca³ej szeroko¶ci, a¿ po balaski drewniany podest, na którym umieszczono tymczasowy o³tarz frontem do wnêtrza ko¶cio³a. Ponadto nastawê ca³ego o³tarza zakonserwowano.

    Zarówno te prace jak i naniesienie nowej polichromii i Drogi Krzy¿owej w postaci 14 fresków po¶wiêci³ ks. ordynariusz Ignacy Tokarczuk z Przemy¶la. Wspomniane malowid³a zosta³y na pocz±tku lat 90-tych XX w. najpierw wyczyszczone, a potem pokryte now± polichromi± i nowymi freskami, które obecnie zdobi± ¶ciany ko¶cio³a. I tak ¶cianê z witra¿ami pod chórem „Wniebowst±pienie Pana Jezusa", na przeciwnej ¶cianie: "Ostatnia wieczerza", za¶ w nawie g³ównej po stronie zakrystii: Zes³anie Ducha ¶w. na aposto³ów. Po przeciwnej stronie wisi obraz Jezusa Mi³osiernego z napisem "JEZU UFAM TOBIE"  oraz w koñcu prezbiterium, przed têcz± gablota, a w niej obraz ¶w. Antoniego



z oryginaln± srebrn± sukni± artystycznie wykut± (w gablocie obok) – stan po ostatniej renowacji z inicjatywy ks. Micha³a Szumy.
        Przy o³tarzu bli¿ej wyj¶cia do przedsionka zakrystii wisi obraz M.B. Czêstochowskiej zakupiony w 1982 r. z racji 600-lecia obecno¶ci obrazu M.B. na Jasnej Górze.


(Zdjêcie pochodzi z ksi±¿ki: "Inwentarz zabytków powiatu jasielskiego...* ")

        Na uwagê zas³uguje tak¿e portal nad przej¶ciem z prezbiterium do zakrystii, która obecnie pe³ni funkcjê przedsionka do prezbiterium dostêpnego od zewn±trz. Ów portal w kszta³cie o¶lego grzbietu datowany jest na pocz±tek XVI w. Zachowa³ siê pomimo wielokrotnej modernizacji ko¶cio³a. Podobnie zreszt± jak portal z zakrystii do skarbca – dzi¶ przedsionka prezbiterium do zakrystii. Warto  te¿ zwróciæ uwagê na drzwi z okuciem listwowym prostym – zachowa³y siê spo¶ród 3 dwie pary w³a¶nie w zakrystii.


Natomiast w kruchcie bocznej, po³udniowej zwanej babiñcem, wzrok przykuwa wykonana z piaskowca, wydr±¿ona w du¿ym kapitelu korynckim gotycka kropielnica. Ozdobiona wykutymi li¶æmi akantu, a na jednym boku wizerunkiem Chrystusa na krzy¿u. Rzecz± zagadkow± jest fakt, ¿e od samego pocz±tku stoi w tym samym miejscu.
    Inny element pó¼nogotycki przypominaj±cy o historii ko¶cio³a to piaskowa chrzcielnica w typie cylindryczno – kielichowym z

maswerkiem p³askorze¼bionym, prostego uk³adu (przybli¿ony czas powstania XV/XVI w.) niegdy¶ stoj±ca w rogu kaplicy M.B. Bolesnej - dzi¶ na granicy prezbiterium, pod têcz±.
    

(Zdjêcie pochodzi z ksi±¿ki: "Inwentarz zabytków powiatu jasielskiego...* ")

Opracowa³a: Olga Idzik

Nowy ¯migród - wrzesieñ 2004

Bibliografia

- Hap W.: Ziemia jasielska nasz± ma³± ojczyzn±, Jas³o 1998 r.
- Michalak J.: W dorzeczu górnej Wis³oki, Krosno 1997 r.
- Sarna W.: Opis powiatu jasielskiego, Jas³o 2003 r.
- Ksiêga pami±tkowa parafii Nowy ¯migród z lat 1941-1989, t. II. (t. I zagubiony)
- Tomkowicz S.: Inwentarz zabytków powiatu jasielskiego. Z rêkopisów autora wydali i w³asnymi komentarzami opatrzyli Piotr i Tadeusz £opatkiewiczowie, wyd. Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 2001r.